آریا جوان -
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: کتاب در تاریخ ایران و اسلام، تنها وسیله‌ای برای خواندن و آموختن نبوده است؛ گاهی نشانه‌ای از پیشرفت یک تمدن، گاهی میراثی برای نسل‌های آینده و گاهی حاصل تلاش شبانه‌روزی کسانی بوده که برای به‌دست آوردن یک نسخه از آن، روزها و شب‌ها وقت می‌گذاشتند. نگاهی به تاریخ کتاب و کتاب‌خوانی در ایران نشان می‌دهد که این سرزمین، از دیرباز با فرهنگ مکتوب و تولید دانش پیوند داشته است؛ پیوندی که در نگاه رهبر شهید انقلاب نیز جایگاهی ویژه دارد.
در روزهایی که به مناسبت هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، بار دیگر موضوع کتاب‌خوانی و جایگاه آن در جامعه مورد توجه قرار گرفته است، مرور بخشی از دیدگاه‌های رهبر شهید انقلاب درباره تاریخ کتاب و کتاب‌خوانی در ایران، فرصتی برای شناخت نسبت دیرینه ایرانیان با کتاب و تأمل درباره فاصله امروز جامعه با این پیشینه فرهنگی است.
در کتاب «کتابِ کتاب»، بخشی به بررسی سیر تاریخی وضعیت کتاب و کتاب‌خوانی در ایران اختصاص یافته است؛ روایتی که از آغاز اسلام و تأکید این دین بر خواندن و آموختن شروع می‌شود، به نقش دانشمندان ایرانی در گسترش فرهنگ اسلامی می‌رسد و در ادامه، به ضرورت بازشناسی میراث مکتوب و ارتقای جایگاه کتاب در جامعه می‌پردازد.
وقتی نخستین فرمان، دعوت به خواندن بود
در روایت رهبر شهید انقلاب از تاریخ کتاب، نقطه آغاز را باید در تعالیم اسلام جست‌وجو کرد؛ دینی که از همان ابتدا، خواندن، نوشتن و آموختن را مورد توجه قرار داد. ایشان با اشاره به اینکه اسلام و قرآن با واژه «اقرأ» آغاز شده و به قلم سوگند یاد کرده است، تأکید می‌کند که توجه به علم و دانش از نخستین آموزه‌های این دین بوده است.
در این نگاه، توجه اسلام به سوادآموزی تنها در توصیه‌های اخلاقی و اعتقادی خلاصه نمی‌شد، بلکه در رفتارهای اجتماعی نیز نمود داشت؛ تا جایی که به گفته ایشان، در صدر اسلام اسیر جنگی در برابر آموزش چند کلمه آزاد می‌شد. چنین رویکردی نشان می‌دهد که آموزش و گسترش سواد، از همان آغاز در شمار اولویت‌های جامعه اسلامی قرار داشته است.
رهبر شهید انقلاب با اشاره به وضعیت جامعه عرب در آغاز اسلام، یادآور می‌شود که جامعه‌ای که در آن زمان با بی‌سوادی شناخته می‌شد، به واسطه تأکید پیامبر اسلام بر علم و دانش، در مسیر پرورش دانشمندان و شکل‌گیری مراکز علمی بزرگ قرار گرفت.
ایشان این تحول را یکی از عوامل پیشرفت تمدن اسلامی می‌داند و معتقد است مبارزه با بی‌سوادی و تشویق مسلمانان به کسب علم، جامعه اسلامی را برای حدود هفت تا هشت قرن از بسیاری از جوامع متمدن آن روزگار جلوتر برد.
البته این مسیر در ادامه تاریخ با فراز و نشیب‌هایی همراه شد. به اعتقاد ایشان، مسلمانان پس از دوره‌ای از پیشرفت، به‌تدریج از جایگاه خود فاصله گرفتند؛ اما این عقب‌ماندگی به معنای پایان ظرفیت‌های تمدنی نبود و امکان بازگشت به مسیر علم و دانش همچنان وجود داشت.
ایرانیان، میراث‌داران کتاب‌های فراموش‌شده
در بخش دیگری از این روایت، به سهم مسلمانان و به‌ویژه ایرانیان در شکل‌گیری میراث مکتوب جهان پرداخته می‌شود. رهبر شهید انقلاب، یکی از افتخارات دنیای اسلام و ایران مسلمان را سهم گسترده آن در تولید و حفظ آثار مکتوب بشر می‌داند؛ میراثی که به باور ایشان، تنها به مرزهای جغرافیایی جهان اسلام محدود نمانده و بر جریان علمی و فرهنگی دیگر جوامع نیز تأثیر گذاشته است.
ایشان با اشاره به دوران قرون وسطی در اروپا، نوشته‌های دانشمندان مسلمان را به خورشیدی تشبیه می‌کند که بر اندیشه و حیات جوامع آن روزگار تابیده و زمینه عبور آنان از آن دوره را فراهم کرده است.
با وجود چنین پیشینه‌ای، بخشی از میراث علمی و مکتوب مسلمانان همچنان ناشناخته باقی مانده است. در طول تاریخ، حمله مغول و تیمور و همچنین جنگ‌های داخلی پادشاهان ایران، موجب نابودی بخشی از این آثار شد؛ با این حال، به اعتقاد ایشان، نمی‌توان احتمال داد که تمام این میراث از میان رفته باشد.
بخش دیگری از آثار ارزشمند اسلامی ممکن است همچنان در گوشه‌وکنار جهان نگهداری شود؛ آثاری که شناسایی و دسترسی به آنها می‌تواند بخشی از تاریخ علمی و فرهنگی مسلمانان را روشن کند.
از همین رو، رهبر شهید انقلاب، شناخت و بازیابی این آثار را از وظایف مهم افرادی می‌داند که به‌نوعی با مسئله کتاب سروکار دارند. این مسئولیت تنها متوجه پژوهشگران تاریخ نیست، بلکه همه فعالان حوزه کتاب، نشر و فرهنگ مکتوب را نیز دربرمی‌گیرد.
روزگاری که برای یک نسخه کتاب، شب تا صبح بیدار می‌ماندند
یکی از بخش‌های قابل تأمل این روایت، توصیف رابطه تاریخی ایرانیان با کتاب است؛ رابطه‌ای که به گفته رهبر شهید انقلاب، ریشه‌ای عمیق و دیرینه دارد.
ایشان معتقد است ایرانیان از دیروز و امروز با کتاب آشنا نشده‌اند، بلکه پس از ورود اسلام به ایران، کتابخانه‌های بزرگ، مجموعه‌های علمی و آثار مکتوب ارزشمندی در این سرزمین شکل گرفته است. این سابقه نشان می‌دهد که کتاب در طول قرن‌های متمادی، جایگاهی مهم در زندگی علمی و فرهنگی ایرانیان داشته است.
البته در گذشته، دسترسی به کتاب به آسانی امروز نبود. تکثیر نسخه‌های خطی دشواری‌های فراوانی داشت و تهیه یک نسخه از کتاب، گاهی به تلاش و پیگیری طولانی نیازمند بود.
رهبر شهید انقلاب برای توضیح این وضعیت، به روایت‌هایی از علاقه‌مندان کتاب اشاره می‌کند که برای مطالعه یک اثر، با دشواری از صاحب آن درخواست امانت می‌کردند. گاهی دارنده کتاب از سپردن آن خودداری می‌کرد و فرد علاقه‌مند پس از اصرار و التماس، تنها برای یک یا دو شب موفق می‌شد کتاب را به امانت بگیرد.
در چنین شرایطی، فرصت محدود مطالعه به معنای واقعی کلمه غنیمت شمرده می‌شد؛ افراد شب و روز بیدار می‌ماندند و از استراحت خود می‌گذشتند تا بتوانند کتاب را استنساخ کنند و نسخه‌ای از آن را برای خود داشته باشند.
این تصویر از گذشته، در کنار امکانات امروز قرار می‌گیرد؛ روزگاری که پیشرفت فناوری، تولید، تکثیر و انتشار کتاب را بسیار آسان‌تر کرده است. به باور ایشان، از میان رفتن موانع گذشته باید زمینه‌ای برای افزایش تولید کتاب و گسترش فرهنگ مطالعه باشد.
در واقع، مقایسه این دو دوره پرسشی مهم را پیش روی جامعه امروز قرار می‌دهد: اگر گذشتگان برای دستیابی به یک نسخه کتاب چنین دشواری‌هایی را تحمل می‌کردند، چرا در روزگاری که دسترسی به کتاب آسان‌تر شده، هنوز ضرورت ارتقای فرهنگ مطالعه مطرح است؟
ایرانیانی که برای فرهنگ اسلامی کتاب نوشتند
در این روایت تاریخی، نقش ایرانیان در شکل‌گیری و گسترش فرهنگ اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است. رهبر شهید انقلاب با اشاره به جایگاه ایران در تمدن اسلامی، ایرانیان را از ملت‌هایی می‌داند که سهمی گسترده در پاسداری و گسترش این فرهنگ داشته‌اند.
ایشان حتی در زمینه زبان و ادبیات عرب نیز به نقش نویسندگان و دانشمندان ایرانی اشاره می‌کند و معتقد است ایرانیان در حوزه زبان عربی و تولید آثار علمی به این زبان، خدمات گسترده‌ای ارائه کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که از نظر ایشان، ایرانیان در این زمینه بیش از خود اعراب کتاب نوشته و به فرهنگ عربی خدمت کرده‌اند.
این نکته، بار دیگر پیوند تاریخی ایران با کتاب و دانش را برجسته می‌کند. میراث مکتوب ایرانیان تنها مجموعه‌ای از آثار به زبان فارسی نیست، بلکه بخشی از آن در زبان‌ها و حوزه‌های علمی دیگر نیز شکل گرفته و در گسترش تمدن اسلامی نقش داشته است.
از این منظر، شناخت تاریخ کتاب در ایران بدون توجه به نقش دانشمندان ایرانی در تولید آثار علمی جهان اسلام، تصویری کامل از این پیشینه به دست نمی‌دهد.
فاصله‌ای میان گذشته پرافتخار و وضعیت امروز
با وجود چنین سابقه‌ای، مسئله کتاب‌خوانی در جامعه ایران همواره متناسب با ظرفیت تاریخی و فرهنگی آن پیش نرفته است. رهبر شهید انقلاب در ادامه بحث سیر تاریخی کتاب و کتاب‌خوانی، به این فاصله نیز اشاره می‌کند و از وضعیت رواج کتاب و روحیه مطالعه در میان مردم سخن می‌گوید.
در بخشی از متن، موضوع نقش حکومت‌های فاسد، به‌ویژه حکومت پهلوی، در ضعف فرهنگ کتاب‌خوانی مطرح شده است. این بخش از روایت، به یکی از عوامل تاریخی اثرگذار بر وضعیت مطالعه در ایران می‌پردازد و نشان می‌دهد که بررسی فرهنگ کتاب‌خوانی، تنها با توجه به تعداد کتاب‌ها و امکانات نشر امکان‌پذیر نیست، بلکه باید شرایط فرهنگی و اجتماعی دوره‌های مختلف را نیز در نظر گرفت.
با این حال، آنچه در مجموع این دیدگاه‌ها برجسته می‌شود، تأکید بر ضرورت بازگشت به جایگاه شایسته ایران در حوزه کتاب است؛ جایگاهی که با پیشینه علمی و تمدنی این سرزمین تناسب داشته باشد.
هفته کتاب، فرصتی برای بازگشت به یک پیوند دیرینه
مرور این بخش از کتاب «کتابِ کتاب» نشان می‌دهد که نگاه به کتاب و کتاب‌خوانی در این روایت، فراتر از یک عادت فرهنگی یا سرگرمی روزمره است. کتاب در این نگاه، حلقه اتصال نسل‌ها، حافظه تاریخی ملت‌ها و یکی از ابزارهای اصلی پیشرفت علمی و تمدنی به شمار می‌رود.
از فرمان «اقرأ» در آغاز اسلام تا تلاش دانشمندان ایرانی برای تولید آثار علمی، از کتابخانه‌های بزرگ و نسخه‌های خطی تا امکانات گسترده امروز برای انتشار کتاب، یک مسیر تاریخی طولانی پیش روی ایرانیان قرار دارد؛ مسیری که بخش مهمی از هویت فرهنگی این سرزمین را شکل داده است.
هفته کتاب می‌تواند فرصتی برای مرور دوباره این مسیر باشد؛ فرصتی برای آنکه کتاب نه فقط در چند روز برگزاری برنامه‌های فرهنگی، بلکه در زندگی روزمره مردم جایگاهی پایدار پیدا کند. چراکه جامعه‌ای با چنین پیشینه‌ای در فرهنگ مکتوب، برای ساختن آینده علمی و فرهنگی خود نیز به کتاب نیاز دارد.
منبع:
«کتاب کتاب»/مجید تقی‌زاده/ انتشارات زائر
