آریا جوان -
به گزارش خبرنگار مهر، نشست «ادبیات دینی کودک و نوجوان» به مناسبت دومین سالگرد درگذشت مرحوم محمود حکیمی، در تاریخ ۳۱ شهریور ۱۴۰۵، از ساعت ۱۰ تا ۱۲در تالار فرهنگِ مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. این برنامه با حضور چهرههای برجسته علمی و فرهنگی از جمله عبدالکریم بیآزار شیرازی، غلامرضا امیرخانی، محسن جوادی، مریم جلالی، مهدی کاموس، محمدرضا زائری و... علی کاشفی خوانساری همراه بود.
در ابتدای جلسه، علی کاشفی خوانساری دبیر نشست ضمن خیرمقدم به میهمانان، بر ضرورت پاسداشت اندیشه و معرفتشناسی در حوزه ادبیات دینی کودک و نوجوان تأکید کرد. همچنین اشاره نمود که شماره جدید نشریه تخصصی «مطالعات ایرانشناسی و اسلامشناسی» که به همت علی اوجبی تهیه شده، به بزرگداشت محمود حکیمی اختصاص یافته است. در این مراسم، پیشنهاد نامگذاری سالگرد درگذشت مرحوم حکیمی به عنوان «روز ملی ادبیات دینی کودک و نوجوان» مطرح شد.
حکیمی؛ خطشکنِ ادبیات دینی
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، با بیان اینکه محمود حکیمی از چهرههای درخشان و غیرقابلانکار دهه ۵۰ شمسی بود، او را «خطشکن» دانست که برخلاف بسیاری از نویسندگان آن دوران، از الگوهای ادبی جریانهای چپ پیروی نکرد.
امیرخانی با اشاره به آثار او که از جوانیش منتشر شد، گفت: مرحوم حکیمی آثاری مستند و مبتنی بر منابع معتبر را با زبانی ساده و خوشخوان منتشر میکرد که به عنوان مرجع در کتابهای درسی نیز مورد استفاده قرار میگرفت. وی با نقل خاطراتی از حضور حکیمی در جبهههای جنگ، بر خلوص نیت رزمندگان و روحیه جهادی و انقلابی حکیمی تأکید کرد و یادآور شد که او کتابهای تاریخ دوره راهنمایی را تنها شش ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی بازنویسی و برای مدارس آماده کرد.
اعتدال در اندیشه و احساس
محسن جوادی، معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سخنران دوم این جلسه، در سخنان خود به واکاوی لایههای وجودی اندیشه حکیمی پرداخت. وی با اشاره به سخنان فارابی در باب سعادت و شقاوت گفت: اگر بخواهیم به خوشبختی یا شقاوت برسیم، کار ما از سه لایه اندیشه، احساس و عمل شروع میشود.
جوادی با تبیین مفهوم «تمیز» یا تشخیص درست در آثار حکیمی، توضیح داد که وی در دورانی که چالشهای فکری و تقابل سنت و مدرنیته وجود داشت، مسیر درست را به نسل جوان نشان میداد. او با اشاره به تاکیدات حکیمی بر اعتدال و محبت، آثار وی را فراتر از نگاههای متعصبانه و خودگرایانه دانست و تأکید کرد که حکیمی با تلطیف روح و حفظ اعتدال در فکر، احساس و عمل، الگویی برای نسلهای بعدی فراهم آورد.
اهمیت آموزش نسل آینده
استاد عبدالکریم بیآزار شیرازی با یادآوری شخصیتهای بزرگی چون امام حسن مجتبی(ع)، علامه طباطبایی، شهید مطهری و امام موسی صدر، جایگاه نویسندگی برای کودکان و نوجوانان را بسیار رفیع برشمرد. وی گفت: بسیاری تصور میکردند نویسندگی برای کودکان در شأنشان نیست، اما افرادی چون محمود حکیمی با فروتنی وارد این میدان شدند.
او با اشاره به اهمیت تاریخی و تاثیرات شُرفا و نسلی که مورد تربیت امام حسن(ع) قرار گرفته بودند، با تأکید بر نقش تربیتی حکیمی و توجه او به معارف قرآنی، از روشنگریهای وی در برابر استعمارگران فرهنگی و هشدارهای او نسبت به ساختِ مساجد ظاهری برای فریب مردم (مانند مسجد ضرار) تقدیر کرد. وی خاطرنشان کرد که اگر امروز انقلاب چنین گسترش یافته، ناشی از تلاشها و پیشزمینههایی است که امثال محمود حکیمی برای نسل جوان فراهم کردند.
در ادامه این نشست کلیپی از زندگی و آثار مرحوم حکیمی پخش و سپس بخش دوم برنامه با برگزاری پنل علمی و ارائه گزارش از مقاله های تخصصی این حوزه آغاز شد.
فروتنی و مردمداری همسایه طبقه دوم
محمدرضا زائری، پیش از ارائه گزارش از مقالات به سخنرانی پرداخت. وی با اشاره به خاطرات شخصی از همسایگی با استاد حکیمی، بر فروتنی و مردمداری او تأکید کرد. زائری آثار حکیمی و نشریاتی چون «پیام شادی» را بخشی از خاطرات جمعی نسل خود دانست و تصریح کرد: کار کردن یک روحانی در حوزه ادبیات کودک در آن دوره، نوعی شکستن تابوهای رایج بود. وی تأکید کرد که آثار حکیمی، نسلی را ساخت که حتی اگر نام مؤلف را هم نداند، از آن محتوا تأثیر پذیرفته است.
واکاوی هوش معنوی و تاریخنگاری ادبیات کودک
در ادامه نشست مریم جلالی، مهدی کاموس و علی کاشفی خوانساری به ارائه گزارش مقالات این حوزه پرداختند.
نخست مریم جلالی (عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی) با تمرکز بر «تقویت هوش معنوی (SQ)» در کودکان از مسیر ادبیات دینی، بر اساس بررسی ۲۴۸ مقاله علمی تأکید کرد که ادبیات دینی بستر طلایی برای ارتقای تابآوری و خودآگاهی کودکان است. وی با ذکر نمونههایی از مواجهه کودکان با مفاهیم دینی و لزوم پاسخگویی دقیق به پرسشهای نسل جدید، بر رسالت نویسندگان برای ساختن «سپر دفاعی معنوی» برای مقابله با انزوا و افسردگی کودکان تأکید کرد.
سپس علی کاشفی خوانساری به تاریخ ادبیات کودک در دوران قاجار و مشروطه پرداخت و با ارائه گزارش پژوهشی خود درباره ادبیات دینی کودک و نوجوان در دوره قاجار، یافتههایش را بر اساس پاسخ به چهار پرسش بنیادین تبیین کرد:
سرعت ظهور ادبیات کودک: برخلاف فاصله ۲۰۰ ساله در اروپا، ایران تنها با حدود ۳۵ سال فاصله پس از ادبیات بزرگسال، به ادبیات کودک دست یافت که نشاندهنده پیشینه فرهنگی غنی است.
استمرار ادبیات دینی: با وجود مواجهه با دنیای مدرن، ادبیات دینی سهم پررنگ و پایداری خود را در ادبیات کودک ایران حفظ کرده است.
بازتاب تجدد: جریانهای فکری مدرن، نوگرایی و قانونگرایی در آثار دینی کودک و نوجوان قاجار (از آثار طالبوف و رشدیه تا نگاههای سنتیتر) مشهود است.
تنوع پدیدآورندگان: برخلاف کلیشهها، تنها روحانیون پدیدآورندگان این آثار نبودند؛ بلکه افراد غیرروحانی نیز آثار دینی قابلتوجهی در این دوره به ثبت رساندهاند.
در ادامه نیز مهدی کاموس (پژوهشگر ادبیات کودک) انگارههای فکری حکیمی را در سه محور «ادبیات متعهد»، «دنیای کودک» و «دین و تاریخ» تحلیل کرد و نگاه حکیمی به آموزش را برآمده از مکتب محبت و رواداری دانست.
در بخش پایانی، محمد حکیمی فزرند محمود حکیمی به نمایندگی از اعضای خانواده مرحوم حکیمی ضمن قدردانی از برگزارکنندگان، با اشاره به خاطرات کودکی خود از ضبط قصهها توسط پدر، پیشنهادی مبنی بر حضور نمایندگان نوجوان در این نشستها برای تقویت ارتباط دوسویه میان آثار حکیمی و نسل جدید ارائه داد.
این نشست با آرزوی تداوم برگزاری چنین برنامههای تخصصی و بهرهگیری عمیقتر از میراث ادبی استاد محمود حکیمی، و امضای پوستر این نشست خاتمه یافت.