آریا جوان -
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زینب آزاد : بعضی آدم‌ها را باید از خلوتشان شناخت؛ از چیزهایی که در تنهایی به سراغشان می‌روند، از کتاب‌هایی که می‌خوانند و از جهان‌هایی که برای ساعت‌هایی خود را به آن‌ها می‌سپارند. جایگاه سیاسی و اجتماعی آدم‌ها، بخش بزرگی از زندگی‌شان را پیش چشم دیگران قرار می‌دهد، اما گاهی همین جزئیات به‌ظاهر ساده‌اند که تصویر کامل‌تری از شخصیتشان می‌سازند. برای من، یکی از این جزئیات درباره رهبر شهید، رابطه دیرینه و عمیق ایشان با کتاب است.
وقتی از کتاب‌خوانی ایشان حرف می‌زنیم، نباید فقط به توصیه‌های مکررشان درباره ضرورت مطالعه یا حضورشان در نمایشگاه کتاب بسنده کنیم. ماجرا بسیار قدیمی‌تر از این حرف‌هاست؛ به سال‌هایی برمی‌گردد که هنوز مسئولیت‌های بزرگ سیاسی و اجتماعی بر دوششان نبود. به نوجوانی‌ای که کتاب برایش نه یک وظیفه، بلکه بخشی از زندگی روزمره بود. شاید همین استمرار است که این روایت‌ها را برای من دوست‌داشتنی‌تر می‌کند: اینکه علاقه به کتاب در زندگی ایشان یک رفتار مناسبتی نبود؛ عادتی بود که از سال‌های نوجوانی شکل گرفت و تا پایان زندگی ادامه پیدا کرد.
در خاطراتی که از دوران نوجوانی ایشان نقل شده، تصویر روشنی از این علاقه وجود دارد. در خانه پدری کتابخانه‌ای بود و کتاب‌های پدر در دسترسشان قرار داشت؛ اما این دسترسی به کتاب‌های خانه محدود نمی‌شد. اگر کتابی را می‌خواستند، از کتاب‌فروشی کوچکی در نزدیکی خانه اجاره می‌کردند. خودشان گفته‌اند که در آن سال‌ها رمان‌ها را معمولاً از همان کتاب‌فروشی کرایه می‌کردند. در پانزده‌شانزده‌سالگی نیز به کتابخانه آستان قدس رضوی می‌رفتند و ساعت‌هایی را به مطالعه می‌گذراندند.
یکی از خاطرات جالب ایشان از همان روزها، مربوط به زمانی است که در قرائت‌خانه کتابخانه آستان قدس مشغول مطالعه بودند. آن‌قدر در کتاب غرق شده بودند که صدای اذان ظهر را، با وجود پخش شدن از بلندگوهای نزدیک، نشنیدند و بعد متوجه شدند که ظهر گذشته است. این روایت برای من تصویری فراموش‌نشدنی دارد؛ نوجوانی که در میان کتاب‌ها، زمان و هیاهوی اطراف را از یاد می‌برد. شاید این همان رابطه‌ای باشد که هر کتاب‌خوانی دست‌کم یک‌بار تجربه کرده است؛ وقتی جهان بیرون برای مدتی کنار می‌رود و تمام زندگی در چند صفحه خلاصه می‌شود.
اما آنچه درباره سیره مطالعاتی ایشان اهمیت دارد، تنها میزان علاقه به خواندن نیست؛ تنوع موضوعاتی است که به سراغشان می‌رفتند. خودشان از مطالعه کتاب‌های تاریخ، ادبیات، شعر، قصه و رمان در دوران نوجوانی گفته‌اند. به داستان علاقه زیادی داشتند و بسیاری از رمان‌های معروف را در همان سال‌ها خوانده بودند. در کنار این آثار، دیوان‌های شعر و کتاب‌های تاریخی نیز جایگاه ویژه‌ای در مطالعاتشان داشتند. آشنایی با زبان عربی هم زمینه‌ای برای مطالعه حدیث فراهم کرده بود.
این تنوع نشان می‌دهد که کتاب‌خوانی در نگاه ایشان به یک حوزه محدود نمی‌شد. ادبیات، تاریخ، شعر و معارف دینی، هرکدام بخشی از جهان مطالعاتی ایشان را شکل می‌دادند. شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک کتاب‌خوان جدی همین باشد؛ اینکه خودش را به دانسته‌های پیشین و موضوعات آشنا محدود نکند و از هر کتاب، دریچه‌ای تازه برای شناخت جهان بگشاید.
در میان خاطرات مربوط به نوجوانی رهبر شهید، ماجرای یادداشت‌برداری از احادیث نیز قابل توجه است. ایشان گفته‌اند دفتر کوچکی داشتند که احادیثی را که می‌خواندند، در آن ثبت می‌کردند. بعدها نیز اشاره کرده‌اند که هنوز برخی از همان احادیث را به یاد دارند؛ مطالبی که در نوجوانی خوانده و یادداشت کرده بودند و حتی گاهی بهتر از مطالبی در ذهنشان مانده بود که در سال‌های نزدیک‌تر مطالعه کرده‌اند.
این خاطره، نکته مهمی درباره شیوه مطالعه ایشان به ما می‌گوید: خواندن برای ایشان به عبور از صفحات محدود نمی‌شد. آنچه اهمیت داشت، ماندگاری مطلب و تبدیل آن به بخشی از اندوخته ذهنی بود. یادداشت‌برداری، بازخوانی و به خاطر سپردن، مطالعه را از یک فعالیت گذرا به فرایندی ماندگار تبدیل می‌کند. دفترچه کوچک نوجوانی، شاید یکی از روشن‌ترین نشانه‌های این نگاه باشد.
۳۰۰ جلد کتاب که از میان کاغذهای باطله نجات پیدا کردند
روایت دیگری که از سال‌های نوجوانی ایشان نقل شده، به خرید و صحافی کتاب‌های مستعمل مربوط است. ایشان کتاب‌های قدیمی و مستعملی را که بعضی مردم برای بسته‌بندی به بقالی‌ها می‌دادند، با بهایی اندک می‌خریدند و خودشان صحافی می‌کردند. به گفته او، تعداد این کتاب‌ها به حدود ۳۰۰ جلد می‌رسید و بخشی از آن‌ها بعدها نیز در کتابخانه ایشان باقی مانده بود.
این تصویر برای من از زیباترین روایت‌های مربوط به کتاب‌خوانی ایشان است؛ نوجوانی که کتاب‌های دورریختنی را از میان کاغذهای باطله جدا می‌کند، آن‌ها را می‌خرد و با صحافی دوباره، امکان خوانده‌شدنشان را فراهم می‌کند. در این خاطره، علاقه به کتاب فقط در خواندن خلاصه نمی‌شود؛ حفظ کتاب و ارزش گذاشتن به آن نیز بخشی از این علاقه است. کتاب حتی اگر جلدی فرسوده و ظاهری نامرتب داشته باشد، همچنان حامل دانشی است که نباید به سادگی از دست برود.
این انس با ادبیات و داستان در سال‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد. از میان آثاری که درباره مطالعات ایشان نقل شده، نام رمان‌های بزرگی چون «بینوایان» ویکتور هوگو و «جنگ و صلح» تولستوی دیده می‌شود. همچنین نام آثاری مانند «خوشه‌های خشم»، «دن آرام» و «خانواده تیبو» در روایت‌های مربوط به کتاب‌های مورد مطالعه ایشان آمده است. انتخاب چنین آثاری نشان می‌دهد که رمان در جهان فکری ایشان جایگاهی جدی داشته است؛ نه صرفاً به‌عنوان سرگرمی، بلکه به‌عنوان راهی برای شناخت انسان، تاریخ، جامعه و پیچیدگی‌های زندگی.
با رسیدن به سال‌های مسئولیت، طبیعتاً فرصت مطالعه نیز مانند گذشته در دسترس نبود. مسئولیت‌های فراوان، جلسات و پیگیری مسائل کشور بخش بزرگی از روز را به خود اختصاص می‌داد؛ بااین‌حال کتاب از برنامه زندگی کنار نرفت. ایشان معمولاً کتاب‌هایی را که مستقیماً به کار روزانه‌شان مربوط نبود، پس از پایان کار و پیش از خواب مطالعه می‌کردند؛ زیرا در طول روز فرصت چندانی برای خواندن این آثار نداشتند.
کتاب‌ها نیز از مسیرهای مختلف به دستشان می‌رسید؛ ناشران آثار تازه را برایشان ارسال می‌کردند، در نمایشگاه کتاب کتاب‌هایی را انتخاب می‌کردند و گاهی نویسندگان و اطرافیان آثار تازه‌ای را به ایشان معرفی می‌کردند. همین موضوع نشان می‌دهد که ارتباط با کتاب و جریان نشر، حتی در میان انبوه مسئولیت‌ها، همچنان برایشان اهمیت داشت.
نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران نیز یکی از جلوه‌های این توجه بود. حضور ایشان در نمایشگاه صرفاً یک بازدید تشریفاتی نبود. ساعت‌هایی را به دیدن کتاب‌ها، گفت‌وگو با ناشران و پرس‌وجو درباره آثار اختصاص می‌دادند. درباره نویسنده، مترجم و موضوع کتاب‌ها سؤال می‌کردند و پای صحبت فعالان نشر درباره مسائل و مشکلات این حوزه می‌نشستند. ارتباط با نویسندگان و شاعران، معرفی آثار ارزشمند و نوشتن تقریظ بر برخی کتاب‌ها، به‌ویژه آثار مرتبط با دفاع مقدس، نیز بخش دیگری از این توجه مستمر بود.
تقریظ‌های ایشان بر کتاب‌ها، از منظری دیگر نیز اهمیت دارد. این نوشته‌ها نشان می‌دهند که کتاب برای ایشان تنها وسیله‌ای برای افزایش معلومات فردی نبود؛ ابزاری برای ثبت تجربه‌های تاریخی، انتقال خاطرات و زنده نگه داشتن روایت انسان‌هایی بود که در مقاطع مهم تاریخ کشور نقش‌آفرینی کرده‌اند. توجه به کتاب‌هایی که روایتگر ایثار، مقاومت و زندگی انسان‌های معمولی در موقعیت‌های دشوارند، بخشی از نگاه فرهنگی ایشان به ادبیات و نشر را آشکار می‌کند.
با رفتنش، جای یک کتاب‌خوان بزرگ خالی ماند
هرچه بیشتر به این خاطرات نگاه می‌کنم، بیشتر به این نتیجه می‌رسم که کتاب‌خوانی در زندگی رهبر شهید یک عادت مقطعی یا توصیه‌ای برای دیگران نبود. از اجاره کردن رمان در نوجوانی تا حضور در کتابخانه آستان قدس، از یادداشت احادیث تا صحافی کتاب‌های مستعمل، از مطالعه در پایان روز تا پیگیری آثار تازه در نمایشگاه کتاب، همه حلقه‌های یک رابطه طولانی و پیوسته‌اند.
در هفته کتاب، وقتی دوباره درباره ضرورت مطالعه و ترویج کتاب‌خوانی صحبت می‌کنیم، شاید بد نباشد به جای تکرار توصیه‌های آشنا، کمی بیشتر به این تجربه شخصی و عملی نگاه کنیم. به نوجوانی که برای خواندن کتاب به کتابخانه می‌رفت، به دفترچه‌ای که احادیث را در آن می‌نوشت و به مردی که حتی در میان مسئولیت‌های سنگین، زمانی را برای مطالعه کنار می‌گذاشت.
یکی از وجوهی که علاقه به رهبر شهید را برایم عمیق‌تر می‌کند، همین پیوند مداوم ایشان با کتاب است. کتاب‌هایی که خوانده‌اند، فقط فهرستی از آثار ادبی و تاریخی نیستند؛ بخشی از مسیر شکل‌گیری شخصیت و جهان‌بینی ایشان را روایت می‌کنند. شاید به همین دلیل است که وقتی از سیره کتاب‌خوانی رهبر شهید حرف می‌زنیم، با یک توصیه فرهنگی ساده روبه‌رو نیستیم؛ با الگویی از زندگی مواجهیم که در آن، کتاب نه برای روزهای فراغت، بلکه برای تمام سال‌های زندگی جایگاهی ثابت داشته است.
من رهبرم را دوست دارم و یکی از وجوهی که این علاقه را برایم عمیق‌تر می‌کند، همین پیوند مداوم ایشان با کتاب است. حالا که دیگر حضورشان را نداریم، این خاطرات برایم فقط روایت روزهای گذشته نیستند؛ یادگارهایی‌اند که می‌شود به آن‌ها رجوع کرد و از خلالشان، دوباره بخشی از شخصیت ایشان را شناخت.
شاید هیچ کتابی نتواند جای خالی آدمی را که دوستش داریم پر کند. هیچ خاطره‌ای هم نمی‌تواند نبودنش را از میان ببرد. اما می‌شود به چیزهایی که دوست داشت وفادار ماند. می‌شود کتاب خواند، کتاب خوب معرفی کرد، از نویسندگان حمایت کرد و اجازه نداد رابطه‌ای که او با کتاب ساخته بود، با رفتنش کم‌رنگ شود.
در این هفته کتاب، بیش از هر زمان دیگری به آن نوجوان کتاب‌خوان مشهدی فکر می‌کنم؛ به کسی که سال‌ها بعد، با وجود همه مسئولیت‌هایش، کتاب را از زندگی خود کنار نگذاشت. حالا جای او خالی است، اما کتاب‌هایی که خواند، خاطراتی که از مطالعه‌اش به جا مانده و تأکیدی که بر دانایی و خواندن داشت، همچنان پیش روی ماست. شاید ادامه دادن همین راه، یکی از صمیمانه‌ترین شکل‌های وفاداری به کسی باشد که دوستش داشتیم.